İran’da Resmi Bir Araştırmaya Göre İran Türkleri’nin Nüfus Dağılımı- Babek Şahit

tebaren | 17:23 - 10.02.2017

İran Türkleriİran devlet politikasına göre bugüne dek İran Türklerinin nüfus dağılımıyla ilgili herhangi resmî araştırma yayınlanmamıştır. İran’da nüfus sayımı ve istatistik veri tabanları oluşturmakla yükümlü olan “İran İstatistik Merkezi” çeşitli alanlarda istatistik veriler paylaşırken, İran’ın etnik yapısı dağılımıyla ilgili çalışmalar erişime kapalı tutulmaktadır. Bu politika neticesinde İran’da yaşayan etniklerin nüfus ve coğrafi dağılımı yalnız güvenlik merkezlerde saklı kalırken, uluslararası kuruluşlar ve stratejik merkezler çeşitli tahminler ileri sürmektedir. İran’ın etnik yapısıyla ilgili özellikle İran’da yaşayan Türklerin nüfus ve coğrafi dağılımı çeşitli merkezlerin araştırma konusu edilirken, farklı rakamlar ifade edilmektedir.

İran’daki Türk aktivistlerin kendi olanaklarıyla elde ettiği tahminî rakamlara göre, İran Türkleri 35-40 milyonluk bir nüfusla, İran’ın kuzeybatısı, merkezi, güneyi ve kuzeydoğusunda yaşamaktalar. Bu tahminleri doğrulayacak resmî açıklama ise eski İran Dışişleri Bakanı Ali Ekber Salihi’nin 18 Ocak 2014 tarihinde Türkiye’ye yaptığı ziyarette Türk basınına İran Türklerinin nüfusuyla ilgili yaptığı açıklama olmuştur. 18 Ocak 2014’te Türkiye’yi ziyaret eden Salihi, Türk basınına “İran nüfusunun %40’ı Türk’tür ve bu rakam iki ülkenin ilişkilerini pekiştirmekte iyi bir potansiyele sahip etkendir” şeklinde ifade etmiştir. Ayrıca çeşitli uluslararası kurum ve kuruluşlar İran Türklerinin nüfus dağılımını çeşitli rakamlarla açıklamışlar.

Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu (UNFPA)” İran istatistik tanıtımı bölümünde[1] İran Türklerinin nüfus dağılımını şu rakamlarla göstermiştir:

UNFPA-1

UNFPA ve Birleşmiş Milletler bünyesindeki benzer kuruluşların uluslararası niteliğe sahip olmasından dolayı birçok araştırma merkezi İran ile ilgili çalışmalarında bu verileri kullanmaktadır. Nitekim alttaki merkez ve ansiklopedilerin İran’daki Azerbaycan Türklerinin nüfusuyla ilgili gösterdiği rakamlar UNFPA verisine yakın rakamlara tekabül etmektedir.

Cetvel-2

İran Türkleri, İran’ın yakın siyasî tarihinde ülkenin siyasî kaderini değiştirebilen aktörlerin başında gelir. 1925’te İngiltere-Rusya destekli askeri darbe sonucunda devlet idaresinden uzaklaştırılan İran Türklerinin yerini Fars milliyetçileri almıştır. İran Türkleri, 1925’ten günümüze kadar devam eden bir süreçte ağır siyasî ve kültürel baskılara maruz kalarak, Türk sözcüğüyle bile kendilerini tanımlamaları yasak olmuştur. 1991’den sonra Türk Cumhuriyetlerinin ortaya çıkışı, özellikle İran’daki Azerbaycan Türkleriyle sınırdaş olan Azerbaycan Cumhuriyeti adıyla bir devletin kurulması, Karabağ savaşında İran devletinin Ermenistan’ı desteklemesi, İran’daki hâkim siyasî Şiilik ideolojisinin devlet yönetimindeki başarısızlığı ve 1979 Devrimi sırasında halka verilen sözlerin yerine getirilmemesi İran Türklerinin toplumsal psikolojisini daha önce hiç denemedikleri Türk kimliği eksenli toplumsal ağ ve hareketlilik oluşturmaya itmiştir. 1991’den günümüze kadar devam eden bu hareketlilik İran yöneticilerini ülkenin birliğini korumak adına yeni politikalar üretmeye zorlamış ve konuyla ilgili yeni araştırmalar yapılmıştır.

İran devlet ideolojisinin kültür alanındaki politikası “Kültürel Mühendislik” başlığıyla yürütülerek, İran İslam Cumhuriyeti ideolojisine uygun tek tip insan oluşturmaktır. Bu doğrultuda çeşitli devlet kurumları millî projeler niteliğinde saha araştırmaları yapmakla yükümlüdür. Bunlardan biri “İran Genel Kültürü Endekslerinin Araştırması ve İncelemesi Projesi” olmuştur. Bu proje kapsamında İran’ın tüm bölgelerinde halkın ne türden kültür ürünleri kullanmaya eğilimli olduğu ölçülerek, ülkenin kültür haritası çizilmeye çalışılmıştır. 33 ciltlik dizi kitap şeklinde yayınlanan projenin yöneticiliğini “İran Kütüphaneleri Kurumu” Başkanı Mensur Vaizi yapmıştır. 32 cildi eyaletlere[9] ayrılan bu serinin 1 cildi ülkenin genel kültürüyle ilgilidir. Eyalet bölümlerinde ise her eyaletin etnik yapısıyla ilgili istatistik veriler sunulurken, Türklerin nüfus dağılımı şu şekilde gösterilmiştir:

1-vert

İran’ın Eyaletlere Göre Haritası:

İran'ın Eyalet Haritası

…..

Dipnotlar:

[1] Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu (UNFPA) Birleşmiş Milletler bünyesinde, 1967 yılında kurulmuş olan, sosyal anlamda çeşitli çalışmalar yapan bir kurumdur. Öncelikli amacı dünya üzerindeki yoksullukla mücadeledir. Gelir kaynağı devletlerin yaptığı para yardımlarıdır. İran istatistikleri için bakınız: https://goo.gl/w7I5Uq

[2] Encyclopædia Iranica, Columbia University’nin İran kültür ve tarihi hakkında, 1973 yılında İngilizce yayımladığı ansiklopedidir. Ansiklopedinin kapsamı sadece İran’la sınırlı değil. İran’dan başka, belli bir dönem Farsça’nın nüfuz alanına giren bölgeler de dâhil edilmiştir: Afganistan, Tacikistan, Türkiye, Kafkaslar, Güney Asya, Orta Asya ve Mezopotamya. Ansiklopedi Fars dünyasının diğer kültürlerle ilişkisini de kapsamaktadır. Şu ana kadar 12 cildi basılmış olan ansiklopedinin en az 30 ciltten oluşabileceği ifade edilmektedir. İran’daki etnik nüfusuyla ilgili bakınız: https://goo.gl/wK2uc6

[3] Encyclopædia Britannica, dünyanın en uzun süredir yayınlanan İngilizce genel kültür ansiklopedisidir. Eğitimli yetişkin kullanıcıları hedef alan bir ansiklopedidir. İlk baskısı 1768’de İskoçya’nın Edinburgh şehrinde basılmıştır. 100 sürekli editör ve 4400 katılımcı yazar tarafından hazırlanır. Geniş bir kesim tarafından dünyanın en gelişmiş akademik ansiklopedisi kabul edilir. İran’daki  Türklerin nüfusuyla ilgili bakınız: https://goo.gl/pGei0v

[4] Ethnologue: Languages of the World (Ethnologue: Dünya Dilleri), 2015’teki yayımındaki 18. sayısında 7,472 dil ile lehçenin istatistiklerini barındıran ağ tabanlı bir yayındır. 2009 yılındaki 16. baskısına kadar yayın bir cilt olarak yayımlandı. Ethnologue dilin konuşan sayısı, yeri, lehçesi, dilsel bağları, kutsal geçerliliği ve Genişletilmiş Kuşaklar Arası Bozulma Ölçeği (Expanded Graded Intergenerational Disruption Scale (EGIDS)) kullanılarak yapılan dil canlılığının öngörüsü üzerine türlü konulardaki bilgi gereksinimini karşılayacak bir kapsamda bulunmaktadır. William Bright, Language: Journal of the Linguistic Society of America dergisinin o zamanki editörü, Ethnologue ile ilgili dünya dilleri üzerine herhangi bir başvurusunun kaçınılmaz olduğunu yazmıştır. İran’ın Türkçe konuşurları için bakınız: https://goo.gl/8cWAkM

[5] Minority Rights Group International (Uluslararası Azınlık Hakları Gurubu). İran’daki Azerbaycan Türkleriyle ilgili bakınız: https://goo.gl/W14IGP

[6] New America Foundation (Yeni Amerika Vakfı). İran’daki Azerbaycan Türklerinin nüfusu için bakınız: https://goo.gl/la0puV

[7] The World Factbook (aynı zamanda CIA World Factbook olarak da bilinir), Amerika Birleşik Devletleri Merkezi Haberalma Teşkilatı-CIA tarafından dünya ülkeleri hakkında toplanan bilgilerin almanak sitilinde yayımlandığı bir referans kaynak kitabıdır. İran’daki Türklerin nüfusu için bakınız: https://goo.gl/ouzG6X

[8] İran’daki Azerbaycan Türklerinin nüfusu için bakınız: http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm

[9] İran eyaletleri merkez olarak adlandırılan bir yerel yerleşim birimi olan şehirden yönetilen ve Türkiye’deki İllere karşılık gelen Otuz bir adet “Ostan” adı verilen eyaletlere ayrılmıştır. Eyalet yönetiminin başında Bakanlar Kurulu tarafından onaylanmasına istinaden İçişleri Bakanı tarafından atanmış olan bir Vali-komutan bulunur.

…..

Kaynak: Ülke Genel Kültürü Endekslerinin Araştırma ve İnceleme Projesi / Yönetici Kurum: İran Genel Kültür Konseyi; Proje Sorumlusu: Mensur Vaizi, Yürüten: Seçkin Pars Araştırmacıları Şirketi, Yayın: Tahran- Kitap-e Neşir Yay., 1391 Hicri Şemsi.

….

Yazar: Babek ŞAHİT

 

Anahtar kelimeler: