İran’da Refsencani’nin Vefatı ve Son Bulan İlk Kuşak Çekişmesi

tebaren | 00:26 - 21.01.2017

Giriş

İran’ın Nizam Salahlarını Teşhis Konseyi Başkanı Ayetullah Ali Ekber Haşimi Behremani (Refsencani) vefatının haberi ve ardından yaşananlar İran ve dünya basınında yer alırken bu olay İran siyasetini şekillendiren aktörler tarafından çeşitli yaklaşımlarla ele alındı. Mevcut analizde Haşimi Refsencani’nin vefatının İran’ın siyasi dinamiğindeki görünür etkileri ve Tahran’daki cenaze merasiminde yaşananlar incelenmiştir.

….

İRİB’e Eleştiriler ve İRİB’in Tepkisi:

5İran Radyo TV Kurumu’nun İngilizce kısaltılmışı olan İRİB’in Haşimi Refsencani’nin vefatı haberiyle birliktepolitika değiştirmesi net bir şekilde görülüp dikkat çekmiştir. 2009 İran Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde, seçim sonuçlarına itiraz olarak başlayan ve bir süre İran’ın çeşitli kentlerinde devam eden “Yeşil Harekât” sonrasında Haşimi Refsencani’nin, itirazcılar yanında yer alması, İran lideri Ayetullah Hameneyi’yi [1] ve çevresindeki grupları rahatsız etmiştir. Haşimi Refsencani’nin 2009 seçimlerinden sonra “Yeşil Harekâtı” desteklemesi, Ayetullah Hameneyi denetimindeki İRİB’i rahatsız etmiştir ve genel bir politika esasında Haşimi Refsencani, tüm televizyon kanallarından silinmiştir. Özellikle 2009 seçimi kampanyasında Ahmedinijad ve Mir Hüseyin Musevi’nin tartışma programında Haşimi Refsencani ve ailesi Ahmedinijad tarafından yolsuzlukla suçlanmıştır ve İRİB Refsencani’ye kendini savunma ve suçlamalara cevap verme hakkını tanımamıştır. Haşimi Refsencani, 1979 İran devrimi kurucularından olmasına rağmen İRİB görüntülerinden silinmiştir.

Haşimi Refsencani’nin vefat haberinin onaylandığı andan itibaren İRİB’in ilk saatlerdeki belirsiz yaklaşımı dikkat çekmiştir. Refsencani’nin ölüm haberi dünya basınında son dakika haberi olarak verilmesi ve sosyal medya kullanıcıları tarafından da büyük bir kitle tarafından paylaşımasına rağmen İRİB normal program akışına devam ederek haberi sadece altyazı olarak geçmiştir. İRİB’in bu belirsiz davranışı sosyal medya kullanıcılarının tepkisine neden olmuştur. Refsencani’nin ölüm haberinin onaylamasından yaklaşık bir saat sonra önemli haber niteliğinde sunulmaya başlanmıştır.

İRİB’in bu yaklaşımına dair çeşitli söylentiler söylenirken muhtemel iddia şu şekildedir; İRİB şok olmuş bir durumda olduğu için önceden herhangi bir hazırlığı olmamış ne yapacağını bilmimiyordu. Bunun için de Hameneyi Beyti’nin (Hameneyi Evi) [2] emirlerini beklemiştir.

İRİB’in Haşimi Refsencani’nin ölüm haberini sunmaya karar vermesinden sonraki güttüğü politikanın genel hatları:

– İRİB haberleri, sosyal medyada cenaze merasimine karşı gerçekleşebilecek herhangi bir protestoyu engellemek için sürekli olarak “şu ana kadar cenaze merasiminin nerede ve nasıl yapılacağına dair herhangi bir açıklama yapılmamıştır” cümlesine vurgu yapmıştır.

– İRİB, programlarında cenaze merasiminde Ayetullah Hameneyi’ye karşı muhtemel slogan ve protestoları engellemek amaçlı Haşimi Refsencani’nin İran İslam Cumhuriyeti kurucusu Ayetullah Humeyni’ye yakınlığıyla ile birlikte Ayetullah Hameneyi’nin yakın dostu olduğunu ve mücadele arkadaşı olduklarına dikkat çekmiştir.

– İRİB programlarında cenaze merasimi öncesinde yaşanılabilecek ciddi ayaklanmalara sebep olabilecek protestoları engellemek amaçlı Haşimi Refsencani’nin devrim için verdiği emek ve ülkenin birlik ve beraberliğini ne kadar önemsediği ön planda tutulmuştur.

– İRİB cenaze merasimi öncesi Haşimi Refsencani’nin ölümü üzerine gönderilen taziye mesajlarında, Haşimi Refsencani’ye karşı koyu düşman olan ünlü din adamlarının ve yetkililerinin taziye mesajlarına yer vererek, halkın muhtemel galeyanını önlemek için sizin düşündüğünüz gibi değil gerçekten Refsencani, Hameneyi’nin en yakın arkadaşıydı ve muhaliflerin yaptığı birçok propaganda kara propagandan başka bir şey değil psikolojisini aşılamak istemiştir.

– İRİB, Refsencani’nin cenaze merasimini yansıtırken Hameneyi ve Devrim Muhafızları Ordusu’na karşı yapılan protestoları ve 2009’dan beri ev hapsinde olan Yeşil Harekât liderlerinden Mir Hüseyin Musevi ve Mehdi Kerubi lehine atılan sloganları sansürlemiştir.

– İRİB Başkanı Mehdi Askeri, cenaze merasiminin yapıldığı günün akşamında sosyal medya kullanıcıları ve yurtdışından yayın yapan BBC Farsça gibi uydu TV’lerinin cenaze merasiminden yayınladıkları protestoların videolarından sonra İRİB politikalarının değişeceğini söylemiştir.

– İRİB başkanının bu açıklamasından sonra iyi niyet göstergesi olarak Haşimi Refsencani’nin büyük oğlu Yasır Refsencani TV programına davet edilerek Refsencani’nin vasiyeti okunmuştur. Televizyonda okunan Refsencani vasiyetinde “devrimden sonra mal varlığıma bir kuruş dahi eklenmemiştir” sözü ve Yasır Refsencani’nin “babam mal varlığının %90’ını devrim yolunda harcamıştır” açıklaması ve sade bir hayat sürdürdüğüne dair sözleri dikkat çekmiştir. Bu durum İran kamuoyu tarafından 2009’dan sonra Haşimi Refsencani’nin İRİB’de ilk kez kendini savunma hakkı bulduğu olarak değerlendirilmiştir.

– İRİB’in Haşimi Refsencani’nin vefatı haberine yoğunlaşması, Reformistler başta olmak üzere İran kamuoyunda tartışma konusu edilmiştir. Çeşitli kısa yazılarla ve görsel ürünlerle İRİB’in Refsencani’nin ölümü öncesindeki ve sonrasındaki yaklaşımları propaganda malzemesi olarak kullanılmıştır.

– Bütün protestolara rağmen cenaze merasiminde büyük bir ayaklanma yaşanmayınca Hameneyi muhalifi medyalar tarafından, İRİB’in Haşimi Refsencani hakkında bazı suçlamalarda bulunduğu iddiaları tekrar gündeme getirilmiştir.

Nitekim Tahran’da 3 milyon kişinin Refsencani’nin cenaze merasimine katıldığı söylenirken halkın büyük bir kısmının 2009’dan beri ev hapsinde olan muhalif liderler Musevi ve Kerrubi lehinde slogan atmaları esnasında İRİB kamerasını görünce “utanç kaynağımız-Radyo TV kurumumuz” şeklindeki slogan atmaları mevcut algının göstergesi olmuştur.

……..

Haşimi Refsencani’nin Ölümü ve Son Bulan İlk Kuşak Çekişmesi:

Funeral-Ayatollah-Rafsanjani-10-1Haşimi Refsencani’nin ölümü üzerine yaşananlar Hameneyi-Refsencani ilişkisini tekrar İran gündemine taşımıştır. Haşimi Refsencani ve Hameneyi, 1979 İran devriminin gerçekleşmesinde merkez kadroda [3] birlikte yer almışlardır. Refsencani taraftarları Haşimi Refsencani’nin devrime olan katkılarını, Humeyni’ye yakınlığını ve Hameneyi’nin İran lideri olmasındaki rolüne dikkat çekerek Ayetullah Hameneyi’ye ahde vefa etmemekle suçlarken, Ayetullah Hameneyi taraftarları da Haşimi Refsencani’yi devrim ilkelerine özellikle yalın ayaklıların öfkesi olarak nitelendirilen 1979 devrimin temel ilkesine ihanetle suçlamışlardır.

Haşimi Refsencani ve Ayetullah Hameneyi’nin anlaşmazlığı 2009 cumhurbaşkanlığı seçiminden sonra Tahran’da meydana gelen itiraz ve ayaklanmalarda kendini göstermiştir. Ayetullah Hameneyi’nin cuma namazı hutbelerinde “Haşimi Refsencani ve Ahmedinijad arasında anlaşmazlıklar var ve benim görüşüm Ahmedinijad’a daha yakındır” sözleri aralarındaki ihtilafı ortaya koymuştur. Ayetullah Hameneyi’nin bu sözleri kendi taraftarlarınca muhalifleri bastırmak için yeşil ışık gibi algılanarak Haşimi Refsencani’ye çeşitli suçlamalar ve saldırılar yapılarak Refsencani’nin kamuoyundaki imajı zedelenmeye çalışılmıştır. Haşimi ailesinin Fitne [4] tarafında yer almaları sebebiyle, dış bağlantılarının ve yolsuzluklarına devlet tarafından izin verilmesinin engellendiği söylenilmiştir.

Bu karşıt arayışlar sonrası Haşimi Refsencani’nin İran’ın son cumhurbaşkanlığı seçiminde Ruhani’yi desteklemesi ve seçimi Ruhani’nin kazanması Reformistlerin kazanması gibi değerlendirilmiştir. Haşimi Refsencani’nin son cumhurbaşkanlığı seçimlerindeki adaylığı, Hameneyi taraftarlarından oluşan Anayasa Koruma Konseyi’nce reddedilmiştir. İngiltere’ye kaçtığı iddia edilen oğlu Mehdi Haşimi, İran’a dönmüş ve yargılanmıştır. Yargılanmasının sonucunda Tahran cezaevine gönderilmiştir. Bütün bu ihtilaflara rağmen Haşimi Refsencani’nin 1979 Devrimi’nde ve İslam Cumhuriyeti Partisi’nde merkez kadroda yer almasından kaynaklanan geleneksel gücü, İran Salahları Teşhis Konseyi Başkanı olarak devam etmesini sağlamıştır.

…….

Hameneyi Kinini Gizleyemedi!

_93338361_mediaitem93338359Haşimi Refsencani’nin ölümünden sonra Hameneyi’nin bazı sözleri tartışmaya sebep olarak ikili ilişkilerdeki gerilimi tekrar gündeme getirmiştir. Hameneyi muhalifi Refsencani taraftarlarının çeşitli haber sitelerinde yayınladıkları analizlerde, Hameneyi’nin taziye mesajına dikkat çekerek Şii âlimlerin içinde daha üst rütbe olarak kabul edilen ve Refsencani’nin de bu rütbede olduğu Ayetullah terimi yerine bir alt rütbe olarak Hüccet-ül İslam lafzını kullanmasının, Refsencani’yi aşağılamak amaçlı olduğu iddia edilmiştir. Nitekim İran Cumhurbaşkanı bütün mesajlarında Ayetullah terimini Refsencani için kullanmıştır. Hameneyi’nin taziye mesajında dikkat çeken bir diğer konu ise, Refsencani ile bazı konularda ihtilafının olduğuna vurgu yapması olmuştur. Refsencani’nin cenaze namazında Hameneyi’nin namaz kılış tarzı da dikkat çekmiştir. Hameneyi, diğer şahısların özellikle de eski İran Seçkinler Meclisi Başkanı Ayetullah Mehdevi Keni’nin cenaze namazında söylediği “biz ondan iyilikten başka bir şey görmedik”[5] sözünü Refsencani’nin cenaze merasiminde söylememiştir. Hameneyi’nin bu tavırları ardından Ahmedinijad’a yakınlığıyla bilinene Rajanews web sitesi, Haşimi Refsencani’nin cenaze merasiminden hemen sonra, Haşimi Refsencani’ye karşı iddialarını yenileyen bir haber sitesi olarak sert bir dille Haşimi Refsencani’ye ve çevresindekilere eleştirilerini yeniledi.

……

İran Siyasi Aktörlerinin Yaklaşımı

Refsencani-1 - Kopyaİran merkezli basının Haşimi Refsencani’nin ölümüne yönelik yaklaşımları, Hameneyi ve Devrim Muhafızları Ordusu, Reformistler ve Devrim Muhafızları Muhalifleri, İran İslam Cumhuriyeti’nin temelini reddeden gruplar ve etnik haklar eksenli çalışan gruplar olmak üzere dört genel hatta ilerlemiştir. Tahran halkının protestolarına çevrilen bu cenaze merasiminde halkın “Ölüm Olsun Rusya’ya” ve “Rusya Büyükelçiliği casusluk yuvasıdır” gibi Rusya karşıtı sloganlar atmaları dikkat çekmiştir. İran dış politikasını ilgilendiren bu tezahürat Rusya karşıtı duygulardan ziyade Rusya müttefiki olan Devrim Muhafızları’na karşı, psikolojik savaş niteliğinde protestolar olarak olmuştur. İran halkı, hükümetin şiddet içermeyecek reformları gerçekleştirebileceğine dair ümitlerini yitirerek Ruhani’nin ABD’ye yakınlaşma çabalarına destek amaçlı, Rusya müttefiki olan Devrim Muhafızları Ordusu’nu protesto etmişlerdir.

a) Yasal Reformist-Muhafazakâr Guruplar: Haşimi Refsencani’nin ölüm haberi İran’da birçok gazete manşetinde yer alırken bu olay Reformist ve Muhafazakârların manşetlerinde çekişmelere sebep olmuştur. Cenaze merasimi öncesi Ayetullah Hameneyi güdümündeki Keyhan, Vatan-ı İmruz ve Cavan gibi gazeteler, Haşimi’yi tanımlarken Hameneyi’nin yakın dostu olarak lanse ederek Haşimi’ye Hameneyi üzerinden meşruiyet vermeğe çalışmıştır. Reformistlere mensup Aftab-e Yezd, Arman-e İmruz ve diğer basın kuruluşları Yeşil Harekâtı’nı anımsatacak ve Hameneyi’ye gönderme niteliğinde manşetler seçmişlerdir. Reformist gazeteler “Ayetullah” kelimesini kabarık şekilde yazarak, ilk sayfada yeşil renk kullanarak, Mir Hüseyin Musevi’nin kızının Haşimi Refsencani’nin ölümü üzerine attığı “O izzet ile gitti” cümlesindeki izzet sözcüğünü vurgulu şekilde kullanarak ve “Halk Haşimi aşkına geldi”[6] gibi manşetlerle Refsencani’nin Yeşil Harekete desteğini ve halkın ahde vefa ettiğine dikkat çekmişlerdir.

b) İran İslam Cumhuriyeti Temelini Reddeden Gruplar ve Refsencani’nin Ölümü: İran İslam Cumhuriyeti’nin temelini reddeden gruplar birbiriyle farklı çeşitli düşünsel olan siyasi örgüt ve hareketleri kapsamaktadır. Hepsinin ortak bir nokta üzerinde durabileceği tek ilke, İran’da rejim değişikliğinin gereksinimini savunmaları ve Vilayet-i Fakih teorisine karşı olmalarıdır. Bu gruplar 2009’dan önce Halk Mücahitleri Örgütü, Solcu gruplar, Padişahlık taraftarı gruplar ve İran’ın laik ve liberal şekilde idare olmasını savunan gruplardan oluşmuştur. 2009’dan sonra ise İran’ı terk eden radikal Reformist şahıs ve gruplar da bu yelpazeye eklenmiştir. Refsencani’nin ölümü üzerine radikal Reformistler,Refsencani’nin ölümünün şüpheli olduğunu ve bu ölümün Devrim Muhafızları Ordusu İstihbarat Örgütü tarafından gerçekleştirildiğini iddia etmişlerdir.

İslam Cumhuriyeti’nin rejim değişikliğine ihtiyacı olduğunu savunan diğer gruplar ise Haşimi Refsencani ve grubunun güçlü olduğu dönemlerde yaptıkları zulümleri hatırlatarak, Refsencani için demokrat ve halkını seven bir lider görünümü sunanlara karşı çıktılar. Rejimin asıl unsurlardan biri olarak gerçekleştirilen cinayetler için Refsencani’nin gereken yargılamanın Refsencani’nin ölümü sebebiyle gerçekleşemediğini söylediler.Nitekim bugün aşırı Reformist gruba yakınlığı ile bilinen Nobel ödülü sahibi İranlı kadın avukat Şirin İbadi, Amerikan Sesi Farsça’ya verdiği bir röportajda [7] Refsencani’nin İran’da muhaliflere uygulanan faili meçhul cinayetlerin sorumlularından biri olduğunu dile getirmiştir. Fakat ABD’de yaşayan ve İran’ın ılımlı İslam anlayışının öncülerinden olarak bilinen Abdülkerim Suruş, yaptığı açıklamada Haşimi Refsencani’nin Vilayet-i Fakih teorisine inanmadığını söyleyerek Haşimi’yi savunmaya çalışmıştır.Haşimi Refsencani’nin ölümünün şüpheli olduğunu iddia eden gruplar, bu ölümü yaklaşık bir ay önce İran Devrim Muhafızları İstihbarat Örgütü Komutan Vekilliğine atanan ve Reformistlerin koyu düşmanı olarak bilinen General Muhammed Hüseyin Zibayinijad (General Necat) ile ilişkilendirmektelerdir.

c) Etnik Haklar Eksenli Siyasi Gruplar:İran’da etnik haklar çerçevesinde özellikle milliyetçi akımlar, Haşimi Refsencani’nin cumhurbaşkanı olduğu dönemde İran’da merkeziyetçiliğin pekiştirildiğini söyleyerek cenaze merasimindeki itirazların Tahran ile sınırlı kalacağını ve artık İran etniklerinin Fars insanı için sokağa çıkmayacağını söylediler. Bu gruba göre, İran’da Reformistlerin ve Muhafazakârların etniklere bakış açıları aynıdır.Refsencani ve ekibinin, Muhafazakâr kesime kıyasla çok daha fazla Fars milliyetçisi olduğu ileri sürülmektedir. Bunun için etniklere, hükümet içindeki bu kavgaya karışmamaları gerektiğini tekrar-tekrar söylediler. Etnik haklar eksenli çalışan şahıs, basın ve gruplar Refsencani’nin ölümü sonrasında Tahran’daki itirazları yorumlarken 2009 Tahran Ayaklanması’nda etniklerden herhangi bir destek gelmediğini örnek göstererek, artık İran’daki etniklerin zihnen Tahran’dan ayrılmış olduklarını söylemişlerdir. Reformist-Muhafazakâr kesimin, etniklerin yaşadığı bölgelerde merkeziyetçi politikalarını devam ettirdikleri sürece toplumsal dinamikten silineceklerini Etnik haklar eksenli guruplar tarafından dillendirildi. Nitekim Tahran dışında özellikle etniklerin yaşadığı bölgelerde Haşimi Refsencani için düzenlenen taziye merasimine az kişinin katılması ve merasimin halk tarafından sıcak karşılanmaması bu iddiayı desteklemiştir.

İran’ın mevcut siyasi ortamında Refsencani’nin vefatı Tahran merkezli Fars insanını üzüntüden ziyade korkuya bürüdüğü halde Refsencani yerine kimin geçeceği? sorusu halk tarafından merak edilmektedir. Refsencani’nin yerine geçecek kişi, Hameneyi’nin kendi ölümünden sonra Devrim Muhafızları Ordusu ile birlikte nasıl bir plan yaptığına dair önemli ipuçları verecektir.

…..

Dip Notlar:

[1] Türk basınında Ayetullah Hameneyi, dini lider olarak sunulmaktadır ancak Hameneyi’nin İran Anayasal ve hukuki yetkilerine baktığımızda dini lider terimi Hameneyi’nin İran’daki konumunu yansıtmamaktadır. İRİB, Ayetullah Hameneyi’yi devrim lideri sıfatıyla sunarken çeşitli gruplar da Dünya Müslümanları Veli-ye Emiri, İran İslam Cumhuriyeti Lideri, İran Silahları Kuvvetleri Genel Komutanı, İmam Hameneyi ve Veli-ye Fakih gibi terimleri kullanmaktadırlar. Dini lider terimi kullanıldığında Hameneyi için sadece dini işlerle yükümlü önder imajı çizilmektedir.

[2] Türkçesi Hameneyi evi olarak tercüme edebileceğimiz “Hameneyi Evi” terimi İran bürokrasisine özgü bir terim olarak kullanılmaktadır. İran bürokrasi ve siyasi hiyerarşisinde yasal ve resmi statüye sahip olmayan bu terim Hameneyi çevresinden oluşturulan ve İran Derin Devleti niteliği taşıyan grup ve şahıslara söylenmektedir.

[3] 1979 İran Devrimi’nin sonuçlanmasında çeşitli siyasi görüşlerin aktif rolü olmasına rağmen devrim sonrası İslam Cumhuriyeti Parti’sinde örgütlenen Humeyni’ye yakın simalar iktidarı ele geçirerek 1979-2016 arası bütün muhalifleri tasfiye ederek kendi aralarında Muhafazakâr ve Reformistler olarak iki kola ayrılıp İran’ın şimdiki legal siyasi simasını şekillendirdiler. Haşimi Refsencani ve Ayetullah Hameneyi bu partinin merkez kadrosunda yer almışlardır.

[4] Ayetullah Hameneyi ve Devrim Muhafızları Ordusu, 2009 cumhurbaşkanlığı seçiminden sonra Yeşil Hareket şeklinde bilinen ayaklanmalar için Fitne terimi kullanılmaktadır. Mir Hüseyin Musevi, Mehdi Kerrubi ve Seyyed Muhammed Hatemi Fitne önderleri şeklinde lanse edilmektedir.

[5] اللهم انا لا نعلم منه الا خیرا

[6] İran’da özellikle Besiç Örgütü milisleri bütün mitinglerinde “Hameneyi’nin aşkına gelmişiz” cümlelerini söylerken siyasi mitinglerdeki aşk kelimesi yalnız Hameneyi için kullanılmaktadır. Cenaze merasiminde protestocu bir kadının “asla Hameneyi aşkına gelmemişim” sözü İran sosyal medyasında rekor paylaşıma ulaştı. Aftab-e Yezd gazetesi çarşamba günü “Haşimi aşkı için” manşetini yazarak bu konuya dikkat çekmiştir.

[7] Şirin İbadi’nin VOA Farsça Röportajı

…..

Yazar: Babek Şahit

….

 

Anahtar kelimeler: