Ana Sayfa / KONULAR / SİYASET / MUKRAN BÖLGESİ VE UMMAN DENİZİ JEOPOLİTİĞİ- BABEK ŞAHİT

MUKRAN BÖLGESİ VE UMMAN DENİZİ JEOPOLİTİĞİ- BABEK ŞAHİT

   İran basınında çıkan bir habere göre Rusya’nın İran’ın güneydoğusunda bulunan Çabahar limanını 50 yıllığına kiralamak istediği ve bunun için yapılan müzakerelerin son aşamalara geldiği açıklandı (1). İranlı yetkililer ise kiralamak konusunun yalan olduğu ve bu müzakerelerin sadece ekonomik amaçla gerçekleştiğini iddia ederken Rus medyası, Rusya filosunun 49 yıl boyunca iki İran limanını kullanma hakkı elde etmesi için Tahran ile müzakere yaptığını açıkladı (2). Çin’in Pakistan’dan 50 yıllığına kiraladığı Gwadar limanının komşuluğunda ve Umman Denizi’nin kıyısında bulunan Çabahar limanı İran’ın güneydoğu bölgesinin en önemli jeopolitik aktörü olarak Gwadar limanının da en önemli rakibidir. Bu analizde bölgesel ve küresel aktörlerin Çabahar limanının bulunduğu bölgeye verdiği önem dikkate alınarak bölgenin jeo-stratejik özellikleri ve İran’ın millî güvenliği açısından oluşturduğu fırsatlar ve tehditler incelenmiştir.

İran’ın güneydoğu sınırlarının güvenliğiyle ilgili yapılan çeşitli akademik çalışmalar Umman Denizi kıyısının özgül jeo-stratejik özelliklere sahip olduğunu öne sürmektedir. İran’ın güvenlik literatüründe bu bölge Mukran bölgesi terimiyle ele alınmaktadır. Mukran bölgesi, Çabahar, Kenarek ve Cask kentlerinden oluşmaktadır ve yaklaşık 55,031 km² yüzölçümüne sahiptir. Kuzeyden Mukran sıradağları, batıdan Minab ve Kışm kentleri, güneyden Umman Denizi ve batıdan Pakistan sınırıyla çevrilidir. İran İstatistik Merkezi’nin 2011 yılında yaptığı nüfus sayımına göre Mukran Bölgesi toplam 412,119 nüfusa sahiptir (3).

Bu bölgenin jeo-stratejik ve jeo-politik özellikleriyle ilgili yapılan çalışmalar, Mukran bölgesinin İran’ın millî güvenliği açısından çeşitli güçlü ve zayıf yönlere sahip olduğunu ve bunların da çeşitli fırsatlar ve tehditlere yol açtığını ileri sürmektedir. Bu çalışmalara göre Mukran bölgesinin Orta Asya ve Arap ülkelerine ulaşım imkânına sahip olması, Çabahar Okyanus Liman’ının özgül jeo-ekonomik konumu, gemi yapımı ve deniz bilimleri sanayisinin bölgede bulunması ve zengin deniz ürünleri ve balık türlerine sahip olarak balıkçılık sektörünün kalkınma potansiyele sahip olması (İran’ın %60 ton balığı bu bölgede üretilmektedir), Basra Körfezi dışında bulunması, komşu ve çevre bölgelere göre göreceli güvenliğe sahip olması, petrokimya ve demir fabrikaları gibi suya ihtiyaç duyan ağır sanayi fabrikaların kurulması için uygun koşullara sahip olması (zengin su ve maden kaynaklarına sahip olması ve denize yakınlığı sebebiyle) ve güneş, su ve rüzgâr gibi yenilenebilir enerjilerin bölgede bulunması bu bölgenin güçlü yönlerini oluşturmaktadır. Öte yandan bölgenin ekonomik geri kalmışlığı, nüfus yoğunluğunun düşük olması, ulaşım altyapısının zayıf olması, başkente uzaklığı, terör örgütlerin faaliyetleri sebebiyle yüksek güvenliğe sahip olmaması ve özel toplumsal dokusundan dolayı toplumsal psikolojisinin dış propagandaya açık olması Mukran bölgesinin zayıf yönlerini oluşturmaktadır.

Bu güçlü-zayıf yönler ile birlikte bölgenin özgül jeopolitik konumu İran’ın ulusal çıkarları açısından çeşitli fırsatlar ve tehditlere yol açmaktadır. Bu bağlamda Mukran bölgesinin İran için oluşturduğu fırsatlar şunlardan ibarettir:

  • Kuzey-Güney ve Doğu-Batı arasında ticaretin akışkanlığının artırılması ve bölgesel ve küresel değişmeler bağlamında bölgenin değerinin yükseltilmesi için İran’ın yekpare bir yurt olarak Hazar Denizi ile Basra Körfezi ve Umman Denizi arasında bulunmasından dolayı stratejik ve jeo-ekonomik konumu
  • Orta Asya ülkeleri ve Afganistan’ın dört tarafının karayla çevrili olduğu ve açık sulara açılmaları için bölgede bulunan limanlara en yakın mesafeye sahip olduğundan ayrıca İran’ın Hürmüz Boğazı’na bağımlılığını azaltmak için Umman Denizi kıyısında bulunan limanlarını Orta Asya ülkeleri ve Afganistan için ihracat ve ithalat merkezi haline getirmek yönünde geliştirilmesi
  • Okyanusta bulunması sebebiyle dünyanın büyük ve önemli limanları ve uluslararası pazarlara ulaşım imkânına sahip olması
  • Hindistan ve Çin gibi Güney Asya ülkeleri ve Basra Körfezi’nde bulunan Arap ülkelerine ulaşım imkânına sahip olması
  • Hürmüz Boğazı’ndan yapılan ithalat ve ihracatın kısıtlayıcı faktörlerinden kurtulmak için uygun bir konuma sahip olması
  • İran’ın doğalgazını Pakistan ve Hindistan’a taşıma yolu hattının üzerinde bulunması

Bu fırsatlara karşın Mukran bölgesinin karşı karşıya olduğu tehditler ise şunlardan ibarettir:

  • Küresel güçler özellikle de ABD’nin Basra Körfezi ve Umman Denizi’ndeki askerî ve ekonomik varlığı (ABD savaş gemilerinin Basra Körfezi ve Umman Denizi’ndeki varlığı)
  • Küresel güçler özellikle de ABD’nin Çabahar limanının Kuzey-Güney transit yolunun merkezi olarak kullanılmasını engellemesi ve İran ile işbirliği yapan şirketlere yaptırım uygulaması
  • Afganistan ve Pakistan’daki iç istikrarsızlık ve iç savaş ve Taliban ve el-Kaide gibi terör örgütlerinin bölgedeki faaliyetleri
  • Selefi-cihatçı örgütlerin bölgede faaliyet göstermesi ve uluslararası cihatçı şebeke ve bazı Arap devletleri tarafından finanse edilmeleri
  • Pakistan ile bölgesel rekabet ve bölgenin kalkınmasını engellemek için sabotaj operasyonları bağlamında güvenlik çatışmaları ihtimali

İran Genelkurmay Başkanlığı Savunma Stratejik Araştırmaları Merkezi, bölgenin jeopolitik ve jeo-stratejik durumuyla ilgili yaptığı bir araştırmada tüm bu güçlü (S) ve zayıf yönler (W) ile analiz kapsamı iç faktörler, fırsatlar (O) ve tehditler (T) ile analiz kapsamı dışı faktörleri inceleyerek Mukran bölgesinin mevcut durumunu ve güdülmesi gereken stratejileri şu şekilde özetlemektedir (4):

Dip Notlar

(1) Bakanız: Bahar News: Rusya, Çabahar Limanı’nı İran’dan Kiralıyor!: https://cutt.ly/gws1tFR

(2) Bakınız: Şarul Avsat: İran Limanlarını Rus Ordusuna Açıyor: https://cutt.ly/3ws1uhJ

(3) Bakınız:  Halili, Muhsin. Menşadi, Murteza, Azmude, Fehmide. (2010) İran’ın Güneydoğu Bölgesinin Kalkınmasının Jeo-ekonomik Gereksinimleri. Dış İlişkiler Dergisi. Yıl. 3. Sayı. 4. SS.81-124.

(4) Bakınız: Alipur, Abbas. Haşimi, Seyyid Mustafa. Hüseyni, Seyyid Hüseyin. (2016). İran İslam Cumhuriyeti’nin Mukran (Umman) Sahilleri Bölgesi İçin Sürdürülebilir Güvenlik ve Kalkınma Perspektifiyle Planlama Stratejilerinin Önerisi. Savunma Stratejisi Dergisi. Sayı. 55. SS. 131-154.

Babek ŞAHİT- Tebriz Araştırmaları Enstitüsü Uzmanı

Bu yazıyı paylaşın

Benzer Konular

İRAN’IN DEĞİŞMEYEN ANLAYIŞI: “TÜRK’ÜN DÜŞMANI DOSTUMDUR”- M. RIZA HEYET

1925’ten beri İran’ın iç ve dış politikasının ana eksenini oluşturan “Türk’ün düşmanı dostumdur” anlayışı, en …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *